બીટએ કંદમૂળ પ્રકારનો પાક છે જે એક મીઠી, તંદુરસ્ત અને એન્ટીઓકસીડન્ટથી ભરપુર વનસ્પતિ છે. સામાન્ય રીતે, આ એન્ટીઓક્સીડન્ટ બીટના લાલ રંગદ્રવ્યની અંદર હોય છે. બીટ સરળતાથી ઊગી શકે છે

આબોહવા :

    બીટ એ ઠંડી ઋતુનો પાક છે. બીટને ઠંડા વાતાવરણમાં તમામ વર્ષ દરમ્યાન સરળતાપૂર્વક સારી રીતે ઉગાડી શકાય છે. સારી ગુણવત્તાવાળા કંદ મેળવવા ર૦° થી ર૫° સે. તાપમાન અનુકૂળ છે.

આદર્શ સમયઃ

    સપ્ટેમ્બર નવેમ્બર માસમાં બે છોડ વચ્ચેનું અંતર ૩૦ થી ૪૫ સે.મી. હોવું જોઈએ. બીજના અંકુરણ માટે ૧૦ થી ૧૫ દિવસ લાગે છે. આ દરમ્યાન નિયમિત રીતે પાણી આપવું જોઈએ. જ્યારે રોપા ૩ થી ૫ સે.મી. જેટલા વધે ત્યારે ૫ થી ૧૦ સે.મી.ના અંતરે નબળા રોપાને કાઢી નાખવામાં આવે છે. જેથી એક જગ્યાએ માત્ર એક જ રોપો રહે. બીટના વાવેતરથી પરિપક્વતા સુધી પહોંચતા બે મહિના જેટલો સમય લાગે છે.

કાપણી:

     બીટનો પાક ૯ થી ૧૦ અઠવાડિયામાં તૈયાર થાય છે. જ્યારે બીટનો વ્યાસ ૩ થી ૩.૫ સે.મી. જેટલો થાય ત્યારે પાન સાથે જમીનમાંથી ખેંચીને બહાર કાઢવામાં આવે છે

બીટ ના પાનની ભાજી પણ બને છે , પાલક સાથે બીટના પાનની ભાજી બનાવી શકાય છે

વૈજ્ઞાનિક નામ  Latuce sativa L.

વતન : Mediterraneam

કુળ : Composite

આ એક અગત્યનો લીફી વેજીટેબલ પાક છે. આપણે ત્યાં પાંદડાવાળી શાકભાજી સલાડ તરીકે તાંજલીયો , મેથી , લેટસ ,પાલખ ,બ્રોકોલી , લાલકોબી ,બીટની ભાજી , ડુંગળી , લસણ વગેરે બિયારણ પટેલ એગ્રોમાં 9825229766 માં મળે છે આ સિઝનમાં આપણું કોમ્યુનિટી રાજકોટ કિચન ગાડૅનિન્ગ કોમ્યુનિટી RKGC ના મેમ્બરોએ પોતાના કુંડામાં વાવ્યા છે તેમને અભિનંદન

હવામાનઃ

આ પાકને ઠંડુ હવામાન વધુ માફ્ક આવે છે. લેટ્યુસના બીજ 40થી 45 ફેરન હીટે ઝડપથી ( 4 થી 5દિવસમાંક સ્ફુરણ પામે છે. ઉષ્ણ વિસ્તારમાં બીજ તેની સ્ફુરણશક્તિ ગુમાવે છે. લેયુસની કેટલીક જાતો ઊંચા ઉષ્ણતામાને બીજની દાંડી ફૂટે છે. જેના કારણે દડા તથા પાનની ગુણવત્ત ખરાબ થાય છે.

કાપણી અને કાપણી પછી વ્યવસ્થાપન:

જ્યારે મથાળું પૂર્ણ વિકસિત થાય છે ત્યારે છોડની કાપણી કરવામાં આવે છે. સારી કાપણી કરવા માટે વરસાદ અથવા ઝાકળમાં કાપણી ટાળવી જરૂરી છે કારણ કે ફૂલેલા પાન ખૂબ જ કકરા બને છે અને હાથ લગાવતા સરળતાથી તૂટી જાય છે. રોગ અને ઈજાગ્રસ્ત પાન કાઢી ગ્રેડિંગ કરીને લેયુસને બજારમાં મોકલવામાં આવે છે.

ઉત્પાદન:

લેયુસ રેફીજરેટરમાં ૩ - ૪ અઠવાડિયા માટે સંગ્રહ કરી શકાય છે. કાપણી પહેલાં કે કાપણી પછી આઈ.બી.એ.નો ૫ - ૧૦ પી.પી.એમ.નો છંટકાવ કરવાથી લેટ્યુસની ટકાઉ શક્તિમાં સુધારો થાય છે.

અંગ્રેજી નામ : Red Cabbage

વૈજ્ઞાનિક નામ : Brassica oleracea var. capitata Í, rubra

વતન  : Aisa Minor & East Mediterranean

કુળ  : Brassicaceae

    લાલ કોબીજ પાનના જાંબલી રંગને લીધે ખૂબ જ પ્રચલિત છે. લાલ કોબીજ તેમાં રહેલા રંગને લીધે ખુબ પ્રચલિત છે. લાલ કોબીજ તેમાં રહેલા ફાયટોકેમીકલ્સ, એન્ટીઓક્સીડન્ટસ, વિટામીન્સ અને મીનરલ્સને લીધે પણ પ્રચલીત છે. તેમાં વિટામીન-સી, એ અને ઈ, ફાઈબર તેમજ એન્ટીઓક્સીડન્ટસ જેવા કે એન્થ્રોસાયીન અને ઈન્ડોલ સારા એવા પ્રમાણમાં હોય છે. તે રોગ પ્રતિકારક શક્તિ વધારી કેન્સર સામે રક્ષણ આપે છે. તે ઉપરાંત તે મધુપ્રમેહ, હૃદય રોગ, આલ્ઝાઈમર અને અલ્સર જેવા રોગથી બચાવે છે.

હવામાનઃ

    લાલ કોબીજને ઠંડુ અને ભેજવાળુ વાતાવરણ વધુ અનુકૂળ આવે છે. ૧૩° સે. થી ૧૫° સે. તાપમાને બીજનો ઉગાવો સારો જોવા મળે છે. તેમજ ૧૮° સે. થી ર૦° સે. તાપમાને વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે અનુકૂળ છે. લાલ કોબીજ -૩° સે. જેટલું નીચું તાપમાન પણ સહન કરી શકે છે. સામાન્ય રીતે તેનું વાવેતર ૧ જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી (રવિ) સિઝનમાં કરવામાં આવે છે.

કાપણી :

     લાલ કોબીજનું હેડ (દડો ) કઠણ હોય ત્યારે તેને કાપવામાં આવે છે. ધારદાર ચપ્પાથી નીચેના થોડા પર્ણ સાથે રાખીને કાપવામાં આવે છે. 

સંગ્રહ :

     લાલ કોબીજને ૦° સે. થી ૧૦° સે. તાપમાનમાં તેમજ ૯૦ થી ૯૫ % ભેજવાળા વાતાવરણમાં સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.

અંગ્રેજી નામ  : Kale 

વૈજ્ઞાનિક નામ : brassica oleracea L 

વતન : Europe

કુળ : Brassicnce

   શિયાળું શાકભાજીમાં ખૂબ જ ઓછો જાણીતો આ પાક ભારતમાં છુટો છવાયો વવાતો હોય છે, આ પાક કેબેજ કૂળનો છે. પરંતુ કેબેજ જેવી ગાંઠ થતી નથી તેના પાનનો શાકભાજી તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

પોષણ મૂલ્ય:

પાણી                     ૮૫ ટકા

કેલેરીશક્તિ             ૧૪૯ k cal

પ્રોટીન                    ૬.૪ ટકા

ચરબી                    ૦.૫ ટકા

રેસા                       ૧.૫ ટકા

કાર્બોહાઇડ્રેટસ          ૩૩.૧ ગ્રામ/૧૦૦ ગ્રામ

કેલ્શિયમ                 ૧૪૧ ગ્રામ/૧૦૦ ગ્રામ

ફોસ્ફરસ                  ૧૫૩ ગ્રામ/૧૦૦ ગ્રામ

લોહ                        ૧.૭ ગ્રામ/૧૦૦ ગ્રામ

સોડીયમ                   ૧૭.૦ મી.લી./૧૦૦ ગ્રામ

પોટેશિયમ                 ૪૦૧.૦ મી.લી./૧૦૦ ગ્રામ

વીટામીન "A"             ૮૭૦૦ IU/100 g

વીટામીન"C"              ૧ર૦ IU/100 g

વીટામીન B                ૦.૨૭ IU/100 g

હવામાનઃ

     કેલે આમ તો શીતકટીબંધમાં સારો થાય છે, પરંતુ સમશીતોષણ કટીબંધ જ્યાં ઉષ્ણતામાન ૧૦-૧૫ સે. સુધી જતું હોય ત્યાં નવી વિકસાવેલ જાતો  ઉગાડી શકાય છે.

રોપણી :

   કેબેજની માફક કેલેનુ ધરુ ઉછેરી 45 દિવસનું થાય ત્યારે ફેર રોપણી 45 સે.મી. X 30   સે.મી.કરવામાં આવે છે .ગુજરાતની પરિસ્થિતિમાં ઓક્ટોબરમાં ધરું ઉછેરવું અને નવેમ્બરમાં ફેર રોપણી કરવી .ધરુ ગ્રીન હાઉસમાં પ્લગ સીસ્ટમમાં ઉછેરવું.

    રોપણી પછી ૯૦ થી ૧૨૦ દિવસમાં પાક તૈયાર થાય ત્યારે આખા જ છોડની કાપણી કરવામાં આવે છે.

અંગ્રેજી નામ : Brussel Sprout

વૈજ્ઞાનિક નામ : Brassica oleracea var. gemmifera

વતન : Belgium

કુળ : Brassicaceae

    બ્રુસેલ સ્પ્રાઉટ એક મહત્વની શાકભાજી છે. ભારતમાં મુખ્યત્વે હિમાચલપ્રદેશ, જમ્મુ અને કાશ્મીર, ઉત્તરપ્રદેશના ટેકરી વિસ્તારમાં, મહારાષ્ટ્ર, નીલગીરી અને તામિલનાડુમાં ઉગાડવામાં આવે છે. ખાસ કરીને યુરોપિયન દેશો તથા અમેરિકામાં તેની ખેતી થાય છે. પાંદડાની ટોચ ઉપર ઉગતા નાના હેડ અથવા સ્પ્રાઉટને સલાડ તેમજ શાકભાજી તરીકે ઉપયોગ થાય છે. જેમાં વિટામીન-એ, વિટામીન-સી, નિયાસિન, રીબોફ્લોવિન, કેલ્શિયમ અને આયર્ન ભરપૂર હોય છે.

ઉપયોગઃ

(૧) શરીરનું વજન જાળવવામાં મદદ કરે છે.

(ર) કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

(૩) બ્રુસેલ સ્પર્સાઉટને જ્યારે આખા અનાજ સાથે એકત્રિત કરવામાં આવે ત્યારે તે એક સંપૂર્ણ પ્રોટીન બનાવે છે.

(૪) આ સિવાય તે કેન્સરના કોષો સામે લડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

આબોહવા અને જમીન:

    ઠંડુ, ભેજવાળુ તેમજ ૧૫° થી ર૦°સે. તાપમાનવાળુ વાતાવરણ માફ્ક આવે છે.સામાન્ય રીતે ૧૦° થી ર૦° સે. તાપમાનમાં સારી ગુણવત્તાવાળા પાક મેળવી શકાય છે. તાપમાનમાં વધારો થતાં ઓછી ગુણવત્તા ધરાવતા છૂટા, લાંબા થયેલ નબળી સુવાસવાળા સ્પ્રાઉટસ મળે છે.

   આ પાક કોઈપણ પ્રકારની માટી માં સારી રીતે ઉગી શકે છે. પરંતુ સારા નિતારવાળી ૬ થી ૬૮ પી.એચ. ધરાવતી ગોરાડુ માટી પાકને વધુ અનુકૂળ આવે છે.

વાવણીની તૈયારી:

      બીજના અંકુરણ માટે ૪ થી દિવસ લાગે છે. બીજની સારી વૃદ્ધિ માટે વાવેતર પછી તરત પાણી આપવું. વાવણીના ૩૫ થી ૪૫ દિવસ પછી રોપાઓ ફેરરોપણી માટે તૈયાર હોય છે.

ફેરરોપણી

     સામાન્ય રીતે ૧૦ થી ૧૫ સે.મી. ઊંચાઈ ધરાવત રોપા ફેરરોપણી માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ રોપાઓને તૈયાર કરેલી જમીનમાં 60 સે.મી. × 45 સે.મી.ના અંતરે રોપવામાં આવે છે. જમીનના પ્રકા તેમજ પાકની જાત પ્રમાણે રોપણીનું અંતર વધારી ઘટાડી શકાય છે.

સ્પાઉટની લણણી કાપણી: 
    જ્યારે સ્પ્રાઉટ મહત્તમ કદ અને વાતા ધરાવે ત્યારે તેનો ઘણો કરવામાં આવે છે, યોગ્ય સમયે લણણી કરવો ખૂબ જ જરૂરી છે. સામાન્ય રીતે ૩ થી ૬ વખત લણણી કરવામાં આવે છે.

કોલ્ડ સ્ટોરેજમાં સ્પ્રાઉટની સાચવણી

      ૦ થી ૦.૫ સે. તાપમાને ૩ થી ૫ અઠવાડિયા સુધી કોલ્ડ સ્ટોરેજમાં સંગ્રહ કરી શકાય છે. કોલ્ડ સ્ટોરેજમાંથી સ્પ્રાઉટને કાઢયા પછી તુરત જ વાપરી નાખવા જોઈએ.

અંગ્રેજી નામ : Turnip

વૈજ્ઞાનિક નામ : Brassica rapa subs, rapa

વતન : Middle & Enstern Asia

કુળ  : Brassicacone

ઉપયોગિતા

    ટરનીપનાં મૂળમાં વધુ પ્રમાણમાં ચરબી અને ફાઈબર હોય છે. આ ઉપરાંત એમાં વિટામિન બી, વિટામિન-સી,મેંગેનીઝ, ફોલેટ, કેલ્શિયમ, પોટેશિયમ અને કોપર હોય છે.

     ટરનીપ ઔષધિય રીતે પણ ખૂબ ઉપયોગી છે. ટરનીપમાં વધુ માત્રામાં એન્ટિઓકિસડન્ટસ અને પોલિકેમીકલ હોય છે કે જે કેન્સર જેવી ગંભીર બિમારીને પણ કાબુમાં લાવી શકે છે. આ ઉપરાંત અથાણાં, સૂપ, કરી, વગેરે બનાવટો બનાવવામાં પણ ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.ટરનીપમાં વતા ઓછા પ્રમાણમાં પેકિટન પણ હોય છે તેથી તેમાંથી જામ પણ બનાવી શકાય છે.

હવામાનઃ

      ટરનીપને ઠંડુ અને ભેજવાળુ વાતાવરણ વધુ માફક આવે છે. આ ઉપરાંત જ્યાં ઉનાળો પ્રમાણમાં મધ્યમ હોય ત્યાં પણ સારું ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે. મૂળની સારી ગુણવતા અને વધુ ઉત્પાદન માટે ૧૦ થી ૧૫° સે. તાપમાન વધુ માફ્ક આવે છે. આ ઉપરાંત ટુંકો દિવસ અને ઠંડુ વાતાવરણમાં મૂળનો ખૂબ સારો વિકાસ થાય છે અને ગુણવતા સારી મળે છે.ટરનીપનો છોડ વધુમાં વધુ ર૪° સે, અને ઓછામાં ઓછું ૫° સે. તાપમાન સહન કરી શકે છે. વધુ તાપમાનના કારણે મૂળની ગુણવતા ઉપર માઠી અસર થાય છે.

રોપણી:

     જમીન તૈયાર કર્યા પછી ટરનીપના બીજ જુલાઇ થી સપ્ટેમ્બર માસના સમયગાળામાં વાવવા. વાવણીનો સમય જુદી જુદી જાતો પ્રમાણે જુદો જુદો હોય છે. જેમ કે એશ્યિાટિક જાતો જુલાઈ- સપ્ટેમ્બર અને યુરોપિયન જાતો ઓક્ટોબર- ડિસેમ્બરમાં રોપવામાં આવે છે. ટરનીપના બીજને ૧૫ સે.મી. × ૧૦ સે.મી. અથવા ર૦ સે.મી. × ૧૫ સે.મી. ના અંતરે રોપવા અને બીજ જમીનમાં ૧.૫ સે.મી. ઉંડુ રોપવું. બીજની સરખી રોપણી માટે રેતી અથવા રાખમાં બીજ ભેળવીને રોપવું ,બીજનું અંકુરણ ૧૦-૧૫ દિવસમાં થઇ જાય છે.

પાળા ચઢાવવા

      ટરનીપ એ મૂળ પ્રકારનો પાક છે. પાળા ચઢાવવા ખૂબ જ જરૂરી છે કારણ કે છોડ જેમ જેમ મોટો થાય છે તેમ તેમ મૂળ જમીનથી ઉપર આવવા લાગે છે. જો પાળા ચઢાવવામાં ના આવે તો તેની ગુણવતા પર ખૂબ માઠી અસર પડે છે.તેથી પાળા ચડાવવા ખૂબ જ જરૂરી છે.

     પહેલી વાર પાળા જ્યારે છોડ ૧૫-રપ સે.મી. નો થાય ત્યારે અને બીજી વાર વાવણી બાદ રપ-૩૦ દિવસ પછી ચડાવવા.

મૂળ કાઢવાની પ્રકિયા

          ટરનીપનો છોડ ૭૫-૮૦ દિવસમાં  તૈયાર થઈ જાય છે. આ સમયગાળો જુદી જુદી જાતો પ્રમાણે જુદો જુદો હોય છે.  ટરનીપનું કદ ૭-૧૦ સે.મી. પહોળાઈમાં હોવુ જોઈએ અને મૂળ વધુ કઠણ ના હોવુ જોઈએ. ટરનીપના મૂળ કાઢવાના એક દિવસ પહેલાં હળવું પિયત આપવું કે જેથી મૂળ કાઢતી વખતે મૂળને નુકસાન થતું અટકાવી શકાય છે. ટરનીપના મૂળ તેની ઉપરનો લીલા ભાગ સાથે જ કાઢવા ત્યાર બાદ મૂળને બરાબર ધોઈ માટી દૂર કરવી અને આજુબાજુના નાના મૂળ કાઢી નાખવા.

સાચવણી:

    સામાન્ય તાપમાને ટરનીપને ર થી ૩ દિવસ સુધી રાખી શકાય છે. કોલ્ડ સ્ટોરેજમાં ૦° સે. ગ્રેડ અને ૯૦ % સાપેક્ષ ભેજમાં અઠવાડિયા સુધી સંગ્રહ કરી શકાય છે.

અંગ્રેજી નામ : Broccoli

વૈજ્ઞાનિક નામ  : Brassica oleracea L

વતન : Italy

કુળ : Cruciferae

   બ્રોકોલી કોબીજ વર્ગનો ઠંડા પ્રદેશમાં થતો અગત્યનો શાકભાજીનો પાક છે.શિયાળામાં ખુલ્લામાં પણ બ્રોકોલી થઈ શકે છે.

   સ્પ્રાઉટીંગ બ્રોકોલી એ કોબી ફ્લાવરને મળતો આવતો, શરૂઆતમાં લીલાશ પડતા રંગની અસંખ્ય ક્ડીઓનો દડા જેવો સમૂહ ધરાવો પાક છે. છોડનુ મુખ્ય થડ લગભગ ૫ થી ૬ સે.મી. જેટલી ઊંચાઈ ધરાવે છે. જેના પર ખાસ પ્રકારની સુવાસ ધરાવતા નાના દડા જેવા સ્પ્રાઉટસ વિકસે છે.

બ્રોકોલી વિટામીન-સી, કે, એ નું તેમજ પ્રોટીનનું પણ વ્યાપક પ્રમાણ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત બ્રોકોલીમાં એક કરતા વધુ પોષક દ્રવ્યો જેવા કે ડીન્ડોલીમીથેન ગ્લુકોરેફેનીન અને સેલેનીયમ જેવા કેન્સર પ્રતિકારક તત્વો પણ રહેલા છે જે એક સાથે માણસની ઈમ્યુન સિસ્ટમને ઉત્તેજીત કરે છે. માનવ જાતમાં સામેની પ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે.

હવામાનઃ

  બ્રોકોલી ઠંડા પ્રદેશનો પાક હોઈ હિમ સામે પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે. સામાન્ય રીતે બ્રોકોલી ને ર૦ થી રપ° સે. તાપમાન વધુ અનુકૂળ આવે છે. દડાના વિકાસ સમયે ૧૫° થી ર૦° સે. તાપમાન હોવું જરૂરી છે. પરંતુ તાપમાનમાં જો વધારો થાય તો દડાનો વિકાસ બરાબર થતો નથી.

વાવણી

   સ્પ્રાઉટીંગ બ્રોકોલીનો ઉછેર કોબીજ અને કોબી ફ્લાવરની જેમ જ નર્સરીમાં બીજ દ્વારા પ્રથમ ધરૂ ઉછેર કરીને થાય છે.  બ્રોકોલીનો ધરૂ ઉછેર નર્સરીમાં સામાન્ય રીતે ઓગષ્ટ-નવેમ્બર માસ દરમ્યાન કરી ૪ થી ૬ અઠવાડિયા પછી તેની રોપણી કરવામાં આવે છે.

વાવેતરનું અંતર :

   ફળદ્રુપ જમીનમાં ૪૫ સે.મી. × ૩૦ સે.મી.ના અંતરે રોપણી કરવી હિત્તાવહ છે.

કાપણી:

   બ્રોકોલીના અગ્ર દડા ૧૦ થી ૧૫ સે.મી. ઊંચાઈના થાય અને તેની કળીઓ ખુલવાના સમય પહેલાં ધારદાર ચપ્પુથી તેની કાપણી કરવી જોઈએ. આ બાબત ધ્યાને લેવામાં ન આવે તો દડા કે જેને હેડ પણ કહે છે. તે પહોળા થઈ જાય છે. જેનાથી બજાર કિંમતમાં ઘટાડો થવા પામે છે બ્રોકોલીની કાપણી ૪ થી ૬ અઠવાડિયા સુધી ચાલે છે.

   આ વખતે સામાન્ય રીતે દડાનું વજન ૫૦૦ થી ૬૦૦ ગ્રામ જેટલું હોય છે